Eteneta: historiaurreko bidaia Adarraren magalean
Eteneta I eta Eteneta II Agerreko zabalan daude, Oindi-Mandoegiko estazio megalitikoaren barruan, Urnietako udalerrian eta itsas mailatik 704 metrora. Adarraren hegoaldean kokatutako mendigune honetara iristeko, mendizaleek hainbat aukera dituzte: ohikoenetako bat Adarraren mendebaldetik doan bidea hartzea da, Mantale errekaren ingurutik abiatuta.
Eteneta I da multzo ezagunenetako bat. Bi harrespilek osatzen dute, 4,50 eta 2,70 metro inguruko diametrokoak, eta haien inguruan tamaina txikiko harrizko ortostato ugari ikus daitezke. Harri horiek bertako hareharriz eginak dira eta monumentuaren jatorrizko egituraren zati dira.
Multzoaren elementu deigarriena harrespiletako batean altxatzen den harria da. Bi metro inguruko altuera duen ortostato handia da, eta gaur egun zutik ikus daiteke. Garai batean erorita aurkitu zuten, eta ondoren berriro altxatu zuten. Askotan Etenetako zutarri edo menhirra deitu izan zaio, baina iturri arkeologikoek harrespilaren beraren beste ortostato bat dela zehazten dute.
Eteneta ez da monumentu bakar bat, historiaurreko paisaia baten parte baizik. Izan ere, handik 200 bat metrora Eteneta II dago, lau harrespilek osatutako beste multzo bat. Haien diametroak 8,5, 5,5, 6 eta 6 metro ingurukoak dira. Inguruan, gainera, Eteneta III izenez ezagutzen den tumulua dago, multzo megalitikoaren ikuspegia osatuz.
Euskal Herriko historiaurreko ondarea ezagutzeko beste aukera bat Sorginetxe trikuharria da, Agurain inguruan. Bi monumentuek historiaurreko ondare megalitikoaren ikuspegia osatzen dute, baina garai eta tipologia desberdinetakoak dira.
Etenetako lehen aztarnak 1951n aurkitu zituzten Luis Peña Basurtok. Geroago, 1978an, Luis del Barriok eta Luis Millánek Eteneta II-ko beste bi harrespilen berri eman zuten. Aurkikuntza horiek Adarra eta Oindo ingurua Gipuzkoako historiaurreko ondarearen gune esanguratsuenetako baten barruan kokatzen lagundu dute.
Ondarea eta paisaia
Gaur egun, Etenetara hurbiltzeak ez du soilik monumentu arkeologiko bat ezagutzea esan nahi. Adarraren inguruko mendiko paisaian barrena ibiltzea ere bada, belardi zabalen, harkaitzen eta mendilerroen artean historiaurreko aztarnak aurkituz. Horregatik, ibilbideak paisaia eta ondarea uztartzen ditu, mendian zeharreko txangoa iragan urrunarekin lotzen duen esperientzia bihurtuz.
Adarraren inguruko ibilbideetatik Eteneta ezagutzeko aukera dago, eta mendigunearen beste txoko batzuekin batera bisita daiteke. Ingurua urteko sasoi guztietan aldatzen da, baina eguraldi oneko egunetan bereziki nabarmentzen da historiaurreko monumentuen eta mendiko paisaiaren arteko kontrastea.
Etenetan, harriek ez dute soilik iraganeko aztarna izaten jarraitzen. Adarra eta Oindo arteko paisaiaren parte dira, eta mendian barrena ibiltzen denak historiaurreko aztarna horiek ingurune naturalean bertan aurkitzeko aukera du. Hor dago tokiaren xarma: milaka urteko memoria ez dago museo baten barruan, mendiko bidearen alboan baizik.
