Artaxoako Zerkora bisita, Erdi Aroko Nafarroara bidaia
Harresi-multzoak hamalau dorre zituen; gaur egun, bederatzi dorre kubiko eta almenadun kontserbatzen dira, XII. mendeko harresi sendo batek eta ingurabideko pasealeku batek elkartuta, enklabearen bizimodua irudikatzeko aukera ematen dutenak. Hemendik, Nafarroako Erdialdeari buruzko ikuspegiak lagungarriak dira ulertzeko zergatik izan zen Artaxoa funtsezko puntu estrategiko bat mendeetan zehar.
Zerkoaren bihotzean San Saturnino eliza-gotorlekua altxatzen da, multzoaren benetako ikurra. XIII. mendean eraiki zuten, aztarna erromanikoen gainean, eta bi funtzio betetzen zituen: tenplua eta zaintza-dorrea. Bere horma sendoek, kontrahormek eta goratutako posizioak defentsa-sisteman integratzen dute erabat. Portada gotikoa, XIII. mendearen amaierakoa, San Saturninoren martirioa irudikatzen duen altxor bat da, Nafarroako Joana erreginaren eta Felipe Ederraren irudiekin batera.
Barrualdean beste altxor bat dago: 1505 eta 1515 urteen artean egindako erretaula gotikoa, urreztatu ugarirekin, San Saturninoren tailu eseria, Ama Birjina Haurrarekin eta estilo hispano-flandestarreko kalbarioa. Horrez gain, oso ezezaguna eta bitxia den elementu bat dago: Erdi Aroko uharka, tenpluaren iparraldeko hormaren ondoan duela gutxi aurkitua.
Zerkoa 1084an eman zion Iruñeko gotzainak Toulousetik etorritako kalonjeen komunitate bati, eta horrek bultzatu zuen haren oparotasuna XVI. mendera arte. Mendeetako hondamenaren ondoren, 2003 eta 2009 artean amaitutako zaharberritze-prozesu handi batek bere distira itzuli zion multzoari, eta hondamenditik salbatu zuen.
Gaur egun, bisita librea da harresi-barrutira, eta eliza bere kabuz edo bisita gidatuen bidez bisita daiteke. Gainera, “Historiarekin Topaketak” bezalako ekitaldiek Zerkoa eszenatoki bizia bihurtzen dute, Erdi Aroko merkatua, antzerkia eta birsorkuntza historikoak dituena.
Artaxoako Zerkoa ez da monumentu bat bakarrik: Erdi Aroko Nafarroa harresien gainetik ulertu nahi dutenentzako murgiltze-esperientzia bat da.
