Arantzazuko Santutegiaren fatxada, bere garaiari aurreratutako obra
Proiektua hasi zenetik, Francisco Javier Sáenz de Oiza eta Luis Laorga arkitektoek argi izan zuten dekorazio eskultorikoa Jorge Oteizak egin behar zuela. Frantziskotarrek zailtasunik gabe onartu zuten proposamena, eta eskultoreari zuzenean enkargatu zioten basilikaren kanpoko frisoa. Hala ere, laster sortu ziren kritikak: bere lengoaia eskultoriko, erradikal eta apurtzailea, ohiko elizako estatuagintzatik aldentzen zen.
1953. urtearen amaieran, Jaime Font Andreu orduko Donostiako gotzainak Oteizari bere lana justifikatzen zuen memoria eskatu zion. Behin betiko erabakia espero zen bitartean, eskultoreak Arantzazun lanean jarraitu zuen, harik eta, 1954ko azaroan, eteteko agindua iritsi zen arte. Zirriborroak eta dokumentuak Erromara bidali zituzten eta Oteizak santutegitik alde egin zuen. Apostoluak, ordurako zizelkatuak, errepide ondoan abandonaturik geratu ziren hamalau urtez, gatazkaren sinbolo bihurturik.
1955ean Erromatik hasierako debekua zalantzan jarri bazen ere, kalte pertsonala egina zegoen ordurako. Oteiza traizionatua eta zeharo abaildua sentitu zen. Urtetan fatxada hutsa eta eskultura ahaztuak zauri irekia izan ziren. Apurka-apurka, hedabideak eta kultur sektoreak irtenbide bat eskatzen hasi ziren.
Aldaketa 1964an iritsi zen Lorenzo Bereziartua gotzain berriarekin, eta honek eztabaida berpiztu zuen Eduardo Chillida bezalako arkitekto eta artistekin batera. Ondorioa argia izan zen: Oteizaren proposamena zen baliozko bakarra. Hala ere, eskultoreak berak ez zuen itzuli nahi izan; garai hura itxitzat jotzen zuen, eta hutsak indar sinboliko handiagoa zuela ere defendatzen zuen.
1968an itzuli zen Oteiza
Pronostiko guztien kontra, 1968ko azaroaren 1ean Oteiza Arantzazura itzuli zen. Zortzi hilabetez bere lanari berrekin zion eta, 1969ko ekainean, apostoluak frisoan jarri zituzten. Urte horretan bertan, Pietatearen eskultura-taldea ere instalatu zen, eta artistak berak bere bizitzako ohorerik eta zoriontasunik handiena bezala deskribatu zuen lan bat burutu zuen.
Gaur egun, Arantzazuko fatxada ez da soilik ikusten: lan ausarta da, bere garaiari aurrea hartua eta funtsezkoa euskal arte garaikidearen bilakaera ulertzeko.
